Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bola ta’lim olish huquqiga ega. Uning o‘qishi bolaning ehtiyoji, salomatlik holati va ta’lim olish imkoniyatlariga mos sharoitda tashkil etiladi. Buning uchun umumta’lim maktabida inklyuziv sinf, boshlang‘ich tayanch korrektsion sinf yoki ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasi imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi.
Ta’lim shakli qanday tanlanadi? Inklyuziv ta’lim bolaning boshqa o‘quvchilar bilan birga ta’lim olishi uchun zarur sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Ixtisoslashtirilgan muassasada esa ta’lim, tarbiya, korrektsion mashg‘ulotlar va zarur hollarda sog‘lomlashtirish ishlari bolaning ehtiyojiga mos tashkil etiladi. Muayyan shaklni tanlashda bolaning holati haqidagi mutaxassislar xulosasi va ota-onaning roziligi ahamiyatga ega.
Ixtisoslashtirilgan muassasalar turlari. Amaldagi tartibda ular olti turga ajratilgan: eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maktab va maktab-internatlar; ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun «Nurli maskan» maktablari va maktab-internatlari; ruhiy va aqliy rivojlanishida nuqsonlar bo‘lgan bolalar uchun muassasalar; tayanch-harakat apparatida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun maktab-internatlar; ko‘p funktsional inklyuziv-resurs maktablar; ko‘p tarmoqli ixtisoslashtirilgan maktablar. Saytdagi I–VIII turdan iborat eski ro‘yxatni amaldagi ro‘yxat bilan almashtirish kerak.
Qabul yoshi va o‘quvchilar soni. Bola ixtisoslashtirilgan muassasaga 7 yoshga to‘ladigan yilda, tayyorlov sinfiga esa 6 yoshga to‘ladigan yilda qabul qilinishi mumkin. Alohida ta’lim ehtiyoji sababli umumta’lim maktablari uchun belgilangan yosh me’yoridan besh yilgacha oshgan bolalarni qabul qilishga ham ruxsat berilgan. O‘quvchilar soni I–IV turdagi muassasalarda odatda 250 nafardan, V–VI turdagilarda 300 nafardan oshmasligi kerak; me’yordan oshirish faqat qarorda belgilangan kelishuv va sharoitlar asosida mumkin. Shu bois «barcha ixtisoslashtirilgan maktablarda 250 nafardan oshmaydi» degan umumiy jumla to‘g‘ri emas.
Bolani kim yo‘naltiradi? Ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasasiga qabul qilish uchun psixologik-tibbiy-pedagogik komissiyaning xulosasi va yo‘llanmasi asos bo‘ladi. Bola, avvalo, imkoniyat bo‘lsa, yashash hududidagi tegishli muassasaga qabul qilinadi. Qabul o‘quv yili davomida komissiya xulosasi asosida muassasa direktorining buyrug‘i bilan rasmiylashtiriladi. Ota-ona yoki uning o‘rnini bosuvchi shaxs bolaga mos ta’lim shaklini belgilash jarayonida ishtirok etadi.
Qanday hujjatlar tayyorlanadi? Bolaning shaxsiy hujjatlar yig‘majildiga ota-ona yoki qonuniy vakil arizasi, komissiya xulosasi, bola avval o‘qigan bo‘lsa uning ta’limi haqidagi hujjatlar va o‘qish joyidan ma’lumotnoma kiritiladi. Shuningdek, bolaning rivojlanishi tarixidan tibbiy ko‘chirma hamda ehtiyojiga qarab tegishli mutaxassislar xulosalari talab etiladi. Masalan, eshitishida nuqsoni bo‘lgan bola uchun eshitish holati haqidagi ma’lumotlar, ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bola uchun oftalьmolog xulosasi muhim bo‘ladi. Hujjatlar ro‘yxati bolaning holati va avvalgi ta’limiga bog‘liq holda qo‘llanadi.
Ta’lim jarayoni nimalarni qamrab oladi? Ixtisoslashtirilgan muassasaning vazifasi bolaga faqat dars o‘tish bilan cheklanmaydi. O‘quv dasturi uning imkoniyatlariga moslashtiriladi, zarur pedagogik va korrektsion yordam tashkil etiladi, mustaqil hayot va muloqot ko‘nikmalarini rivojlantirishga e’tibor qaratiladi. O‘quvchi bepul umumiy o‘rta ta’lim olish, tibbiy xizmatdan foydalanish va belgilangan me’yorlarga muvofiq bepul oziq-ovqat bilan ta’minlanish huquqiga ega.
Keyinchalik boshqa maktabga o‘tkazish mumkinmi? Bolaning ehtiyoji va ta’limdagi natijalari o‘zgarsa, uni boshqa turdagi ixtisoslashtirilgan muassasaga yoki inklyuziv sharoit yaratilgan umumta’lim maktabiga o‘tkazish masalasi belgilangan tartibda ko‘rib chiqiladi. Maktabga qatnab o‘qish salomatligi tufayli imkonsiz bo‘lgan holatlarda esa uyda yakka tartibda ta’lim tashkil etish qoidalari qo‘llanishi mumkin. Har bir holatda bolaning ta’lim olishini davom ettirish va unga mos sharoitni aniqlash asosiy mezondir.
Huquqiy asos: Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 12 oktyabrdagi 638-son qarori — Lex.uz asosiy sahifasi.