Фарзандликка олиш фақат вояга етмаган боланинг энг устун манфаатлари учун амалга оширилади. Болани оилага қабул қилиш ҳақидаги қарорни суд чиқаради; бунда васийлик ва ҳомийлик органининг хулосаси, боланинг шароити ва қонунда талаб этилган розиликлар ҳисобга олинади. Фарзандликка олиш ҳақидаги иш судда фарзандликка олувчи, васийлик ва ҳомийлик органи вакили ҳамда прокурор иштирокида кўриб чиқилади. Ака-ука ва опа-сингилларни турли оилаларга фарзандликка беришга, агар бу уларнинг энг устун манфаатларига мос келмаса, йўл қўйилмайди.
Кимлар фарзандликка олиши мумкин? Вояга етган шахслар фарзандликка олувчи бўлиши мумкин. Ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинган ёки ҳуқуқи чекланган, муомалага лаёқатсиз ёки муомала лаёқати чекланган деб топилган шахслар, шунингдек Оила кодексининг 152-моддасида кўрсатилган бошқа шахслар фарзандликка олувчи бўла олмайди. Судланганлик масаласи ҳам айнан шу моддада белгиланган жиноят турлари ва ҳолатлар бўйича баҳоланади.
Янги талаб: етим болани ёки ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болани фарзандликка олмоқчи бўлган шахс қонунчиликда белгиланган тартибда махсус ўқув курсини тамомлаганлик сертификатига эга бўлиши керак. Бу талаб Оила кодексига 2026 йил 11 сентябрдаги ўзгартиш билан киритилган. Фарзандликка олувчи ва бола ўртасидаги ёш фарқи, қоида тариқасида, камида 15 ёш бўлиши шарт. Ўгай ота, ўгай она ва боланинг яқин қариндошлари томонидан фарзандликка олиш бундан мустасно.
Розилик қандай олинади? 10 ёшга тўлган боланинг фарзандликка олинишига розилиги талаб қилинади; унинг фикри васийлик ва ҳомийлик органи ёки суд томонидан аниқланади. Агар бола фарзандликка олувчилар оиласида тарбияланиб, уларни ўз ота-онаси деб билса, қонунда назарда тутилган истисно қўлланилиши мумкин. Боланинг ота-онаси розилиги ҳам, одатда, зарур. Улар бу розиликни суд қарор чиқаргунига қадар қайтариб олишга ҳақли. Ота-онанинг кимлиги номаълум бўлганда, улар ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинганда ва қонунда кўрсатилган бошқа ҳолатларда фарзандликка олиш уларнинг розилигисиз амалга оширилиши мумкин.
Қарордан кейин нима бўлади? Суд қарори қонуний кучга киргач, боланинг туғилиши ҳақидаги ёзувга зарур ўзгартиришлар киритилади. Фарзандликка олинган бола шахсий ва мулкий ҳуқуқларда фарзандликка олувчининг ўз фарзандига тенглаштирилади. Қонунда белгиланган ҳолларда боланинг айрим қариндошларига нисбатан ҳуқуқлари сақлаб қолиниши мумкин. Фарзандликка олиш ҳақидаги маълумотларнинг махфийлиги қонун билан ҳимоя қилинади.
Фарзандликка олиш қачон бекор қилинади? Фарзандликка олувчи мажбуриятларини бажармаса, ҳуқуқларини суиистеъмол қилса, болага шафқатсиз муносабатда бўлса ёки қонунда белгиланган бошқа асослар мавжуд бўлса, масала судда кўрилади. Суд боланинг энг устун манфаатлари ва фикрини ҳисобга олиб, бошқа асослар бўйича ҳам фарзандликка олишни бекор қилиши мумкин. Бекор қилишни боланинг ота-онаси, прокурор, васийлик ва ҳомийлик органи, болалар масалалари бўйича комиссия ёки 16 ёшга тўлган боланинг ўзи талаб қилишга ҳақли. Бекор қилишга фақат суд тартибида йўл қўйилади; иш кўрилганда 10 ёшга тўлган боланинг фикри ҳисобга олинади.
Ҳуқуқий асос — ўзбекча: Ўзбекистон Республикасининг Оила кодекси, 151–172-моддалар; 2026 йил 11 сентябрдаги ЎРҚ-1174-сон қонун.